|
Akıl kıyaslamalar yaparak sonuçlar üretir. Bu kıyaslamaları da uygun referans sistemiyle yaparsa ancak hakikate ulaşır. Bu referans sistemi de bizim anlayışımızda vahiydir. Peki, hakikate ulaşmak için doğru referanslar gerekiyorsa buna sahip olamamış bir akıl doğru hüküm veremeyecektir. Peki, bir insanın mümin olabilmesi için kalbinin ve aklının beraber ikna ve mutmain olması gerekmez mi? Vahiyle tanışmamış bir akıl karşılaştığı yeni bir referans sistemini sorgulayarak ikna olması gerekiyor bu durumda. Doğru hüküm veremeyen bir akıl ile vahiy nasıl sorgulanabilir? Cahiliye tasavvuruna sahip olan sahabe vahyi nasıl kabul edebilmiştir? Burada resulullahın yöntemi ne olmuştur?
Fakat insan ikna olmasa da kabul etmesi gereken aklının yetmediği şeyler var. Aklımla hüküm veremiyorum çünkü aklımın yanılma ihtimali var. Akletmeden din yaşanmıyor. Ama her konuda teslim olmadan da mümin olunamıyor. Akıl ve teslimiyet arasında kalmış görevini yapabilen ve bir akıl tasavvuru nasıl olmalıdır?
Akıl doğru kullanıldığında bir nimet, yanlış kullanıldığında bir bela, hiç kullanılmadığında büyük bir israftır. Vahiylerin gayelerinden biri de insanoğluna aklını doğru kullanmayı öğretmektir.
Malum insan aklının çalışma şekli üçtür: Parçadan bütünü, bütünden parçaya, parçadan parçaya (dedüksiyon, endüksiyon, analoji). Diğer yollar bu üç sınıftan birine girer. Tarihte akıl konusunda iki aşırılık olmuştur:
Birincisi aklı mutlaklaştıran ve akla sorgusuz sualsiz teslim olan "akılcı" görüş. Bu dengesizlik ve ifrattır. Akıl amaç değil araçtır. Her araç amaçlaştırıldığında yoldan çıkar. Akıl kendisini taşıyamaz olur. Tanrılaşır, küstahlaşır, haddini aşar, sınır tanımaz. Kur an böylesi bir aklın faaliyetine fikir diyor. Yani sığ ve hakkı verilmemiş düşünce. Müddessir suresinin 18 ve devamında anlatılan aklı buna örnek verir. Diğerine tefekkür diyor. Derin ve hakkı verilmiş düşünce.
İkincisi aklı atıl bırakan, onu çalıştırmayan ve kullanmayan, ona hep güvensizlik besleyen, hatta onu yeren dengesiz yaklaşım. Bu da tefrittir. Şeytan boş durmaz. Hepimize arız olur. Bize akıl konusunda vesvese veriyor. Anlaşılan bu. Öncelikle yapmanız gereken Şeytan ın işvereni olmaktan vazgeçmeniz. Onu ücrete bağlamamanız. Onu işten çıkarmamızdır. Değil mi ama hem Şeytan ı işe alıp ücret vereceksiniz, hem de onun mesaisinden şikâyet edeceksiniz. Bu olmaz. Bunun için de onun filmini seyretmeyecek, onun sahnesini terk edecek, aldığınız biletleri imha edeceksiniz. Sana benden ekmek yok diyeceksiniz ki yüz bulamasın. Seyircisiz kalsın.
Kur an da 800 yerde farklı formlarla akla, tefekküre, öğüt almaya atıf yapılır. Kur an ın bu kadar çok atıf yaptığı konu gerçekten azdır. Düşünmeye çok önem vermiştir ki bakmak değil aynı zamanda da Kâinat kitabını ve hakikati görmemiz içindir. Göz çok önemlidir Allah gözümüzü muhafaza etmiştir ki doktor bile önce gözümüze bakar bizde gözümüzle kâinatı ve gerçeği görmemiz gerekmektedir.
Evet, akletmeden din yaşanmaz. Burada denge altın kural: Aklı dinin süvarisi değil, dinin atı yapmak lazım. Vahiy binici, akıl at, araba hayattır. Atı arabanın arkasına koşmamak lazım. Ama süvarinin sırtına da yüklememek lazım.
Bu konuda dengeli tavır İbn Rüşd ün ifadesiyle "bir annenin iki memesinden emer gibi" nakil ve aklı hikmet ve hakikatin iki memesi bilip onlardan beslenmektir. Birini kanser edip aldırmamaktır. Bunun için sizin vesveseden kurtulmanız lazım.
İki şeye dikkat edin: Aklınıza karşı oynanan oyuna ve aklınızın size oyun oynamasına...
Rabbimiz akleden kalbimizi korusun.
|
